Poradnik pacjenta - Kręgosłup

Dysk (krążek międzykręgowy) jest jednym z 23 "amortyzatorów", zbudowanych z elastycznej tkanki chrzęstnej umiejscowiony między kręgami (kośćmi) kręgosłupa. Każdy dysk ma twardy pierścień zewnętrzny, a w środku galaretowatą substancję - jądro miażdżyste. Wygląda ono jak spłaszczona galaretka z miękkim środkiem.Dyski pełnią funkcję łączników między kręgami, a zarazem swego rodzaju mechanicznych przegubów kulistych, umożliwiających ruchy kręgosłupa i odbieranie nacisków, którym jest poddawany. Gdy stoimy, siła działająca na dyski nie jest specjalnie duża. Kiedy się schylamy, kręgi nad i pod dyskiem mocno na niego naciskają. Nacisk ten staje się nieporównywalnie większy przy próbie podnoszenia ciężaru bez uginania kolan. Dorosły, który próbuje podnieść 40-kilogramowy ciężar, poddaje dyski w dolnym odcinku kręgosłupa naciskowi 600 kilogramów! Krążki międzykręgowe mają różną grubość w zależności od odcinka, w którym się znajdują. Najmasywniejsze leżą u podstawy kręgosłupa, a im wyżej, tym stają się węższe. Między dwoma pierwszymi kręgami szyjnymi nie ma krążków, tylko szczytowy staw obrotowy.


Kręgosłup to niezwykle precyzyjna i delikatna konstrukcja. Nie jest jednolitą konstrukcją kostną, lecz składa się z 33 lub 34 kręgów wyposażonych w stawy, ustawionych jeden na drugim. Umownie podzielono go na cztery odcinki: szyjny (7 kręgów), piersiowy (12 kręgów), lędźwiowy (5 kręgów) oraz kość krzyżową wraz z kością ogonową (5 zrośniętych kręgów krzyżowych i 4-5 zrośniętych kości ogonowych). Każdy kręg ma cztery powierzchnie stawowe, pokryte chrząstką (zwaną dyskiem) i płynem maziowym, zmniejszającym tarcie. Sprawiają one, że sąsiadujące ze sobą kości, połączone ze sobą w staw, ślizgają się gładko i bez tarć. Wszystkie elementy stawowe łączą silne więzadła - mocne pasma tkanki, chroniące i wzmacniające stawy. Więzadła podłużne biegną przez całą długość kręgosłupa: z przodu, z tyłu i po bokach. Inne mniejsze (międzykolcowe i międzypoprzeczne), otaczają powierzchnie stawowe, łącząc ze sobą kręgi. Więzadła są mało elastyczne - ich główną rolą jest stabilizowanie kręgosłupa i ograniczanie jego ruchów. Dzięki tym więzadłom, a także mięśniom grzbietowym możemy swobodnie i bez wysiłku wykonywać takie ruchy jak: siadanie, schylanie i prostowanie się, skręcanie głową.

Jedną z ważniejszych funkcji kręgosłupa jest ochrona nerwów rdzeniowych. Rdzeń kręgowy to jedna z dwóch części ośrodkowego układu nerwowego. Pełni zadanie połączenia mózgu (druga część oun) z systemem nerwów obwodowych, biegnących przez całe ciało. Rdzeń ma około 45cm, może się rozciągać, dostosowując do zmian pozycji ciała. Od rdzenia odchodzi 31 parzystych nerwów rdzeniowych, składających się z milionów włókien nerwowych. Neurony przewodzą impulsy do wszystkich części tułowia i kończyn oraz w stronę przeciwną. Nerwy w odcinku szyjnym "odpowiadają" za barki i kończyny górne; w odcinku piersiowym - za tułów, zaś w odcinku lędźwiowym - za pośladki i nogi.
Dla utrzymania prawidłowej postawy ciała najważniejsze jest zachowanie symetrii. Silne
i sprężyste mięśnie
skutecznie osłaniają i podtrzymują kręgosłup. Jeśli są słabe i zwiotczałe, nie mają siły, by go odciążyć. Dla prawidłowej stabilizacji kręgosłupa najistotniejsze są dwie grupy mięśni: pleców i brzucha.

Mięśnie pleców - są ułożone symetrycznie po obu stronach kręgosłupa. Zapewniają mu elastyczność i ruchomość, a nam umożliwiają utrzymanie prawidłowej pionowej postawy ciała.

Mięśnie brzucha - równoważą napięcie mięśni pleców. Kurcząc się, przyciągają klatkę piersiową w kierunku miednicy, co umożliwia zginanie kręgosłupa do przodu. Dociskają również krążki w odcinku lędźwiowym kręgosłupa podczas siadania i leżenia.

Kręgi utrzymują się w jednej linii, a kręgosłup jest zdrowy i stabilny, dopóki mięśnie po obydwu jego stronach pracują jednakowo. W wyniku długotrwałego nadmiernego napięcia mięśni tylko po jednej stronie i jednoczesnego osłabienia tych, które znajdują się po drugiej, dochodzi do zniekształcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa. Z czasem powoduje to nawykowe przyjmowanie wadliwej postawy ciała, czego konsekwencją może być uszkodzenie kręgów i tarcz międzykręgowych.< >


W większości przypadków przyczyną nagłego rwącego bólu w części lędźwiowej kręgosłupa jeb. postrzał). W rzeczywistości krążki międzykręgowe nie wypadają, lecz na skutek uszkodzenia ich pierścienia włóknistego, dochodzi do przemieszczenia się jądra miażdżystego. Powstaje wówczas tak zwana przepuklina dyskowa, która uciska nerwy rdzenia kręgowego. Towarzyszy temu stan zapalny tkanek. W rezultacie pojawia się ostry, przeszywający ból, który nasila dodatkowo gwałtowny skurcz mięśni przykręgosłupowych. Usiłują one w ten sposób unieruchomić kręgosłup, by chronić go przed poważnym uszkodzeniem.

CO NALEŻY ZROBIĆ? Od tego, jak się zachowasz, co zrobisz już w momencie wystąpienia ostrego bólu oraz przez najbliższe godziny, a nawet dni, zależeć będzie, jak szybko wrócisz do pełnej formy. Przede wszystkim natychmiast przerwij czynność, podczas której pojawił się silny ból kręgosłupa; powoli podejdź do łóżka i ostrożnie połóż się. Wyjątkiem od tej reguły są przypadki, kiedy ból pojawił się w następstwie upadku z wysokości lub gwałtownego podskoku i towarzyszy mu brak czucia w nogach. Wskazywać to może na uszkodzenie rdzenia kręgowego. W takiej sytuacji należy pozostać bez ruchu i poprosić kogoś o szybkie wezwanie pogotowia.

JAK UŁOŻYĆ CIAŁO? Każda pozycja leżąca zmniejsza obciążenie kręgosłupa, co łagodzi ból. Pozwala też rozluźnić się obkurczonym mięśniom. Najskuteczniejszą metodą zmniejszenia nacisku na kręgosłup jest ułożenie się płasko na plecach, najpierw bez poduszki, jeśli jednak ból nie zmaleje - podłuż ją pod głowę. Czasem należy też położyć coś pod kolana, żeby uchronić odcinek lędźwiowy kręgosłupa przed nadmiernym wygięciem. W przypadku, kiedy ból promieniuje wzdłuż nóg, należy podłożyć kilka poduszek pod podudzia, tak żeby biodra i kolana ustawić pod kątem prostym.

Po to, by kręgosłup doszedł do siebie po urazie, trzeba odpoczywać nawet 24 godziny. Jednak już wtedy warto spróbować ćwiczyć w wodzie - siedząc w napełnionej do połowy wannie bardzo ostrożnie zginać i prostować nogi oraz wykonywać lekkie ruchy obrotowe miednicą.

Rwa kulszowa objawia się ostrym, strzelającym bólem. Zaczyna się on na wysokości pleców, idzie wzdłuż pośladków, biodra i po tylnej powierzchni nogi dociera do stopy. Ruch, a nawet kaszel czy kichanie nasilają ból. Może mu towarzyszyć uczucie mrowienia, kłucia czy drętwienia. Zwykle pojawia się w takich samych sytuacjach, co postrzał - podczas podnoszenia ciężarów, przy nagłych skłonach lub skrętach tułowia. Jego przyczyną jest ucisk nerwu kulszowego w miejscu, gdzie opuszcza on kanał kręgosłupa. Jest to najdłuższy nerw ciała. Powstaje z połączenia kilku korzeni rdzeniowych, które wychodzą z kanału kręgowego u podstawy kręgosłupa i łączą się w jeden duży nerw, biegnący wzdłuż kończyny dolnej. To właśnie długość tego nerwu sprawia, że choć dolegliwości są wywołane zmianami w kręgosłupie, mogą być odczuwane daleko poza nim.

Przyczyną ucisku na nerw kulszowy może być wypadnięcie krążka międzykręgowego, obrzęk powierzchni stawów kręgosłupa spowodowany stanem zapalnym oraz zmiany zwyrodnieniowe w obrębie kręgosłupa. Dolegliwości całkowicie ustępują nieraz dopiero po kilku tygodniach, kiedy wysunięty krążek międzykręgowy wróci na swoje miejsce albo ustąpi stan zapalny w stawach.

W większości przypadków wyraźną ulgę przynosi położenie się na brzuchu z rękami wyciągniętymi wzdłuż ciała. Pomaga też przyłożenie na najbardziej bolące miejsce na plecach zimnego okładu, który zmniejsza stan zapalny w tkankach. Można zażyć jakiś dostępny bez recepty lek przeciwbólowy, najlepiej taki, który ma jednocześnie właściwości przeciwzapalne (np. zawierający ibuprofen, naproksen).


Po 24 godzinach odpoczynku ból powinien znacznie się zmniejszyć. Jeśli tak się nie stanie, konieczna jest szybka wizyta u lekarza. Fachowa pomoc medyczna jest w takim przypadku niezbędna. Silny ucisk na nerw kulszowy, zwłaszcza utrzymujący się długo, może doprowadzić do zaniku mięśni, przez które przebiega ten nerw.